De goden wonen in de bomen. In Afrika gelooft men dat bomen geesten bezitten die men moet eren. Bij alles wat men verkrijgt of wenst te bekomen voert men een ritueel op. Als men geen fatsoenlijk ritueel uitvoert voor de boomgeest, zal het hout niet voor het bouwen geschikt zijn, zullen boten zinken en zal de gemaakte trommel geen geluid geven.
Bomen zijn heilig of bezitten heilzame krachten. Het woud is mysterieus en vrouwelijk, en vraagt om respect en eerbied. De bomen schenken vruchten, schaduw, bloemen, brandhout en meubelhout, schors voor kledij, bladeren als groente, touwen, wortels en bladeren om te eten, takken die sap, specerijen, medicijnen en wijsheid bevatten…

De Shona (Zimbabwe) heeft een woord voor de dikke bomen; ramba-kutemwa, wat betekent “weigert om omgehakt te worden”, m.a.w. er dus niet aan beginnen. De baobab is de wijze, hij kan eeuwenoud worden. De geheimen zitten achter de bladeren en in de holtes van de boom. Vele sprookjes, zoals deze van de gebroeders Grimm beginnen met “Ergens in een groot woud…” waar verbeelding en mysterie zich schuil houdt.
Eert men de boom of de geest die in de boom woont? Dat weet men niet zeker, sommige zeggen van wel, andere beweren van niet. De ibunga boom kan kwaad bevatten, men brengt soms dierlijke offers om hem gerust te stellen. Zo krijgen de bomen wel meerdere offers, telkens als men iets bekomt. In onze streken gebeurt dat door lappen aan de takken te hangen of spijkers in de boom te kloppen. Men smeekt de krachten van de boomgeest om hulp. Zo zeggen wij soms, “ik hou het hout vast”.
De Shona spreken diverse dialecten, en geloven in de oppergod Mwari. Mwari staat voor alles wat leeft en in contact is met de voorouders. Men geeft Mwari andere benamingen zoals Dzivaguru (Grote Oceaan), Chidziva ahago (Steeds aanwezige regenbron), Matangakugara (hij die aan het begin stond), Mbuga (grootmoeder) en Wokumusoro (grootvader). De Shona houdt diverse regen – en oogstrituelen ten gepaste tijde uit. Dan voorspelt men de toekomst, divineert men met de voorouders. Zielsbehuizing betekent in gesprek zijn met het onzichtbare, en ziet men als positief. Mediums die geesten laten intreden onderscheiden drie zieltypes. Midzimu (voorouder) die beschermend werkt, Mashavi (vreemdeling, buitenaards wezen) zijn meestal geesten van doden die geen degelijke begrafenis genoten of waterfeesten, baviaangeesten die gevaar vormen voor het verdwijnen van kinderen. Soortgelijke vertellingen van verdwijnkinderen vinden we ook in de westerse cultuur.
Alvorens men een geest laat binnentreden, vraagt men hem of haar naar zijn identiteit. Deze vorm van magie heet nyganga wat ‘witte magie’ of ‘goede geest’ betekent;
Het tegenovergestelde heet muroyi, ‘het kwade’ die men brengt aan individuen of de hele gemeenschap. De Shona werkt met een orakel van zes stukjes hout of been die hakata heet. Iedere legging heeft zijn eigen naam, de kijkrichting speelt ook een rol in positieve of negatieve zin. Men gooit altijd drie keer. Wat belangrijk te vermelden is dat iedereen kan divineren. Het is niet voor een bepaalde groep ‘ingewijden’ weggelegd. Soms dan vraagt men om de geest van nyanga laten afdalen, om een probleem bij te staan. Kwageesten of muroyi worden gevreesd. Meestal zijn ze vrouwelijk van identiteit en brengen ze schade aan. Muroyi wedzinza is een erfheks die naakt graven bezoekt, en ’s nachts kinderbloed drinkt of een toverdrank ervan brouwt. Vaak zijn ze vergezeld van een hyena, slang of uil. Zo neemt men aan dat heksen naakt dansen op schedels, achterwaarts vliegen door de lucht, op handen en voeten lopen als een dier en incest plegen (een van de grootste zonden binnen de ATR), hysterisch en grillig zijn, maar bovenal vrouwelijk. Deze omschrijving ruikt naar de Europese interpretatie van hekserij en angst voor de dood. Wanneer je door een heks bezeten bent dan komt er exorcisme aan te pas. Bij de Zulu groepen is er een hele traditie van exorcisme en voodoo praktijken. Het kan ook gebeuren dat een heks zelf bezeten wordt van wraakgevoelens en om die reden zo handelt. De rijke dodencultus van de Zulu vraagt een aparte studie.
De muroyi wamasikati is de heks die overdag actief is, hoofdzakelijk mannen, die de schuld op iemands nek schuiven of plagen. In dat geval is het aan de nyanga om het oordeel te vellen over zijn straf. Voor mannen is dit vaak onschuldig.
Het woord muroyi, kan ook duiden op een schadelijke actie tegen de gemeenschap van buitenaf, en heeft een asociaal karakter. De groep is opgebouwd uit een cirkelvormig spiritueel systeem, waar je kunt groeien naar de kern, waar de voorouders leven. Niet iedereen die sterft maakt kans voorouder te worden. Vaak moet men betekenis verkregen hebben en belangrijk werk hebben verricht. Men gaat er vanuit dat men leeft in een bepaalde regeringsperiode van de voorouder. De ene kan gunstiger zijn dan de andere. Voorouders zijn in de kunst voorgesteld of hun schedel wordt vereerd en versiert.
Ouderen kondigen hun transformatie naar het onzichtbare aan. Alle mensen hebben recht op leven, trouwen, kinderen krijgen en te participeren aan rituelen. Heksen worden geweigerd in de spirituele wereld, en hebben geen recht tot reïncarnatie.
Eind 1996 verscheen een artikel in de Nederlandse Telegraaf dat in Noordelijk Zuid-Afrika ongeveer 150 jongeren beschuldigd waren van moord op een heks. Wat er van waar is weet ik niet volledig, maar het christendom heeft een enorme aanhang in Zuid-Afrika. Men heeft er de ATR onderdrukt, alsook seksuele geaardheid van de bevolking geheteronormalizeerd. De invloed kan mogelijk een resultaat hiervan zijn. Een laatste woordje over lokale heksen is deze van antropoloog E.E. Evans-Pritchard, die als eerste getuige was van de Azande heksencultus. Aan de hang van het bekijken van de darmen, en het beentjesorakel kon men zien of een persoon al dan niet een heks was geweest.